วัฒนธรรมในการแต่งหน้าสีขาวของเกอิชา

  • ประเพณี
  • วัฒนธรรม
  • “เกอิชา” หญิงสาวที่ทั้งสวยงามและดูลึกลับ เป็นเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่โดดเด่นที่สุดอย่างหนึ่งของประเทศญี่ปุ่น ว่ากันว่าเกอิชานั้นมีมาตั้งแต่ประมาณคริสต์ศักราช 600 โดยทำหน้าที่ให้ความบันเทิงและเป็นเพื่อนคุย แต่เกอิชาในแบบที่เรารู้จักกันนั้นโดดเด่นขึ้นมาในช่วงศตวรรษที่ 17 พวกเธอได้รับการฝึกฝนด้านศิลปะหลายแขนง ไม่ว่าจะเป็นการเต้น การร้องเพลง การเล่นซามิเซ็ง (Samisen) มารยาทการรับประทานอาหาร หรือทักษะในการสนทนา จนเป็นส่วนสำคัญของวัฒนธรรมในประเทศญี่ปุ่น นักท่องเที่ยวจำนวนมากอยากที่จะได้เห็นเกอิชาและก็ยังคงสามารถพบเห็นพวกเธอได้ตามตรอกซอกซอยที่คดเคี้ยวในเกียวโตรวมทั้งที่อื่น ๆ ในญี่ปุ่น นอกจากนั้นบทบาทและการฝึกสอนเกอิชาที่มีมาหลายร้อยปีก็ยังคงถูกสืบทอดต่อไปในประเทศที่น่าทึ่งแห่งนี้

    สิ่งหนึ่งเกี่ยวกับเกอิชาที่หลายคนสงสัยก็คือ “ทำไมพวกเธอต้องทาหน้าเป็นสีขาวด้วย?” เมื่อพูดถึงเกอิชาทุกคนคงจะนึกถึงเมคอัพสีขาวบนใบหน้าของพวกเธอ เรียกได้ว่าอาจจะเป็นลักษณะเด่นที่สุดเลยก็ว่าได้ ซึ่งช่วยเน้นสีแดงของริมฝีปากและผมให้สีดำขลับขึ้นอีก ซึ่งในบทความนี้จะพูดถึงเหตุผลอันแท้จริงที่ซ่อนอยู่เบื้องหลังใบหน้าสีขาวของเหล่าเกอิชา

    เกอิชา

    “เกอิชา” คือ ผู้หญิงที่ทำหน้าที่แสดงและให้ความบันเทิงที่มีมาหลายพันปีแล้ว แต่เดิมพวกเธอจะต้อนรับแขกที่เป็นชนชั้นสูงผู้มั่งคั่งของญี่ปุ่น โดยที่กว่าจะได้เป็นเกอิชานั้นต้องผ่านการฝึกฝนอย่างหนัก ในหมู่เกอิชาเองก็มีลำดับขั้นซึ่งว่ากันว่าขั้นสูงสุดนั้นจะอาศัยอยู่บริเวณย่านกิออน โคบุ, ย่านปองโตโจ และย่านคามิชิจิเคนในเมืองเกียวโต ผู้หญิงที่อยากจะเป็นเกอิชาจะเริ่มจากการเป็น “ไมโกะ” ซึ่งใช้เรียกเด็กที่อยู่ระหว่างการฝึกฝนเพื่อเป็นเกอิชา และใช้เวลานานหลายปีกว่าจะได้เป็นเกอิชา ซึ่งปกติแล้วการฝึกนั้นจะเริ่มกันตั้งแต่อายุ 15 ปี

    ผู้หญิงเหล่านี้จะถูกสอนให้เต้น ร้องเพลง เล่นเครื่องดนตรีต่าง ๆ และสนทนาสร้างความบันเทิงให้กับลูกค้า ในอดีตอาจจะเคยมีการกระทำที่ไม่ดีต่อเกอิชา เช่น การคุมขัง หรือใช้เป็นนางบำเรอ แต่ปัจจุบันสิ่งเหล่านั้นไม่มีอีกแล้ว เราจะรู้จักเกอิชาในฐานะกลุ่มของมืออาชีพผู้สร้างความบันเทิงในสถานที่ซึ่งจัดไว้อย่างสวยงามและภูมิฐาน

    ร้านอาหารบางแห่งในเกียวโต กิฟุ หรือโตเกียว มีบริการที่ลูกค้าสามารถรับประทานอาหารและมีช่วงเวลาที่จะได้พบและเล่นเกม (Asobi) กับเกอิชาได้ พวกเธอยังรับรองลูกค้าโดยการคุยเป็นเพื่อนและรินเครื่องดื่มให้ ถือว่าเป็นโอกาสที่ดีที่จะได้ใกล้ชิดกับเหล่าเอนเตอร์เทนเนอร์แสนสวยและมีเสน่ห์เหล่านี้

    เหตุผลเบื้องหลังการแต่งหน้าเป็นสีขาวของเกอิชา

    จุดเริ่มต้นของวัฒนธรรมที่เป็นเอกลักษณ์นี้มาจากทางฝั่งประเทศจีน ซึ่งมีอิทธิพลอย่างมากในญี่ปุ่นช่วงสมัยเฮอัน (ค.ศ.794 – ค.ศ.1185) หญิงบริการชาวจีนจะแต่งหน้าด้วยสีขาวเป็นชั้นหนาเพราะจะทำให้หน้าดูสวยขึ้นถ้ามีแสงส่องมากระทบใบหน้า โดยเฉพาะถ้าต้องแสดงต่อหน้ากลุ่มชนชั้นสูง

    แน่นอนว่าในสมัยนั้นไม่มีแสงไฟที่จะมาช่วยขับให้ใบหน้าหรือรูปร่างดูเด่นขึ้น จะมีก็เพียงแสงจากเทียนไขเท่านั้น ทั้งหญิงบริการและเกอิชาจึงทาหน้าให้เป็นสีขาวเพื่อให้การแสดงสีหน้าต่าง ๆ เห็นได้อย่างชัดเจน สิ่งนี้จำเป็นมากสำหรับเกอิชาเพราะพวกเธอต้องทำหน้าที่ร้องและเต้นให้ความบันเทิงกับลูกค้าจนถึงพลบค่ำ จึงไม่สามารถพึ่งแสงแดดได้ตลอดและต้องหาวิธีทำให้ใบหน้าโดดเด่นเห็นได้ชัดในระหว่างการแสดง

    แม้สิ่งนี้จะไม่จำเป็นแล้วในปัจจุบันเพราะมีเทคนิคด้านแสงไฟเข้ามาช่วย แต่เกอิชาก็ยังคงแต่งหน้าเหมือนเดิม เช่นเดียวกับขนบธรรมเนียมเกี่ยวกับรูปลักษณ์ของเกอิชาอย่างกิโมโนหรือเครื่องประดับอื่น ๆ

    สิ่งที่มักเข้าใจผิดกัน

    เรากำลังอยู่ในโลกที่เทคโนโลยีด้านแสงหรือฟิลเตอร์ล้ำหน้าไปอย่างมากและทุกคนสามารถปรับรูปภาพได้ด้วยสมาร์ทโฟน ซึ่งเราสามารถถ่ายรูปตัวเองให้ดูดีแบบไร้ที่ติแม้ตัวจริงอาจจะอยู่ในสภาพที่โทรมสุด ๆ ดังนั้นอาจทำให้เรามองข้ามไปก็ได้ว่า ไม่นานมานี้ เรายังต้องแต่งหน้ากันเยอะแค่ไหนเพื่อให้ดูดีเวลาถ่ายรูป

    ทฤษฎีหนึ่งที่อาจจะอธิบายเรื่องเมคอัพที่หนาและดูไม่ค่อยเป็นธรรมชาติของเกอิชาก็คือ ความจริงที่ว่าชาวญี่ปุ่นนั้นชื่นชอบผิวสีขาวแบบชาวยุโรป ดังนั้นจึงใช้วิธีแต่งหน้าให้สีผิวออกมาดูขาว หลักฐานที่สนับสนุนเรื่องนี้ก็เห็นได้ชัดจากผลิตภัณฑ์เสริมความงามต่าง ๆ ในปัจจุบันที่มักจะมีสารช่วยทำให้ผิวขาว ความนิยมในการทำให้ผิวขาวนี้เริ่มขึ้นหลังจากสงครามโลกครั้งที่สอง เมื่อญี่ปุ่นมีการนำเข้าเครื่องสำอางจากตะวันตกและทำให้เกิดมาตรฐานด้านความงามที่ผู้หญิงญี่ปุ่นยึดถือเป็นแบบอย่าง ซึ่งหลายคนอาจจะแปลกใจถ้าได้ทราบว่าความนิยมในผิวขาวซีดนี้เกิดขึ้นหลังธรรมเนียมการแต่งหน้าขาวของเกอิชา

    อาจจะแปลกอยู่เหมือนกันที่เทรนด์ด้านความงามนี้ยังคงอยู่มาจนถึงปัจจุบัน วันที่ตลาดเครื่องสำอางญี่ปุ่นเต็มไปด้วยมาสก์หน้าขาว รองพื้นที่ช่วยให้หน้าขาว หรือแม้กระทั่งยาที่ช่วยทำให้ผิวขาวขึ้น ไม่เฉพาะในญี่ปุ่นแต่ยังรวมถึงประเทศอื่นในเอเชีย เช่น จีน เกาหลีใต้ สำหรับชาวตะวันตกนี่อาจจะดูมากเกินไปหรือล้าสมัย เพราะมันช่างตรงกันข้ามกับชาวยุโรปที่ต้องเสียเงินและเวลามากมายเพื่ออาบแดดหรือเข้าซาลอนเพื่อให้มีผิวสีแทน

    ถึงแม้อิทธิพลด้านความงามแบบตะวันตกนี้จะส่งผลค่อนข้างชัดเจนต่อวัฒนธรรมญี่ปุ่น แต่ดูเหมือนว่าการแต่งหน้าสีขาวของเกอิชาจะมีจุดกำเนิดที่ต่างออกไป และมีวัตถุประสงค์ด้านการใช้งานมากกว่าที่จะเป็นการทำเพื่อให้ใบหน้าของพวกเธอดูเหมือนชาวยุโรป

    อีกเรื่องหนึ่งที่น่าสนใจเกี่ยวกับเกอิชาก็คือ เครื่องแต่งกายของเกอิชานั้นจะค่อนข้างเรียบง่ายไม่เปิดเผยเนื้อหนังมากนักทั้งในส่วนขา หน้าอก หรือช่วงไหล่ ยกเว้นส่วนหลังของคอที่จะเปิดเผยให้เห็นในชุดกิโมโน ถึงแม้เรื่องนี้จะดูเหมือนเป็นธรรมเนียมปฏิบัติเรื่องการแต่งกาย แต่ก็เป็นที่ถกเถียงกันอยู่ว่าส่วนหลังคอนั้นเป็นบริเวณที่สวยที่สุดส่วนหนึ่งของผู้หญิง และการเปิดเผยส่วนนี้อาจช่วยสร้างเสน่ห์ดึงดูดลูกค้าชายก็เป็นได้

    เราจะพบเกอิชาในญี่ปุ่นได้ที่ไหนและอย่างไร

    สำหรับนักท่องเที่ยวที่มาเยือนประเทศญี่ปุ่นและอยากพบเกอิชาตัวจริงเพื่อชมการแสดงของพวกเธอไม่ว่าจะเป็นการเต้นรำและร้องเพลง ก็มีบริเวณที่รู้จักกันดีและสามารถทำได้ง่าย ๆ ถ้าหากสามารถจ่ายเงินเพิ่มเพื่อชมการแสดงแบบมืออาชีพ หรืออาจจะต้องพึ่งโชคสักหน่อยถ้าอยากจะได้เห็นเกอิชาแบบฟรี ๆ

    สถานที่ซึ่งเป็นที่รู้จักกันมากที่สุดว่ามีเกอิชาปรากฎตัวอยู่บ่อย ๆ ก็คือเขตกิออนของเกียวโต บนถนนฮานามิโคจิจะมีเกอิชาและไมโกะ (เกอิชาฝึกหัด) เดินไปมาเพื่อจะไปตามนัดและเตรียมการแสดง อย่างไรก็ตามให้พึงระลึกไว้ว่า ถึงแม้การไปดูเกอิชาจะสามารถทำได้ แต่การตามถ่ายรูปหรือขวางทางเกอิชาที่กำลังจะไปทำธุระก็เป็นสิ่งที่นักท่องเที่ยวไม่ควรกระทำอย่างยิ่ง เราอาจจะรู้สึกตื่นเต้นถ้าได้เห็นเกอิชาและอยากได้รูปดี ๆ แต่ก็ต้องระวังไม่ให้รบกวนพวกเธอซึ่งกำลังทำงานอยู่

    วิธีอื่นที่จะได้พบเกอิชาก็คือ การไปที่ร้านอาหารแบบไคเซกิ ซึ่งบางร้านนั้นนอกจากจะให้บริการชุดอาหารญี่ปุ่นแบบดั้งเดิมแล้ว ยังมีการแสดงของเกอิชาอีกด้วย แม้ค่าใช้จ่ายสำหรับมื้อเย็นที่ให้ความบันเทิงโดยเกอิชาและไมโกะจะค่อนข้างสูง แต่ก็เป็นทางเดียวที่จะได้รับชมการแสดงของเกอิชาและได้ชื่นชมผลงานจากการฝึกฝนอย่างเข้มข้นในรูปแบบของดนตรี การเต้นรำ การรับรองแขก รวมไปถึงการแต่งหน้าทำผมและการเคลื่อนไหวอย่างสง่างาม

    หลายคนอาจเชื่อว่าการแต่งหน้าสีขาวของเกอิชานั้นมาจากความนิยมในผิวขาวแบบชาวตะวันตก แต่ถ้าเราได้มองกลับไปในประวัติศาสตร์ก็จะได้คำอธิบายที่มีเหตุผลกว่านั้นและได้รู้ว่านั่นเป็นสิ่งที่เข้าใจผิดกันมาตลอด แล้วสำหรับคุณผู้อ่านคิดว่าผิวสีขาวซีดดูสวยหรือคิดว่าควรจะเลิกไปได้แล้วเพราะในปัจจุบันได้มีแสงไฟมาช่วยในการทำให้ใบหน้าขาวสว่าง?