BÁO ĐỘNG: Loài voi đứng trước nguy cơ tuyệt chủng vì Nhật Bản?

  • Xã hội
  • Khách du lịch đến Nhật Bản có xu hướng đổ dồn về những điểm du lịch nổi tiếng xuất hiện trên mọi cuốn sách hướng dẫn du lịch cũng như các trang web gợi ý điểm đến cho hàng triệu khách du lịch ghé thăm Nhật Bản mỗi năm. Một trong số đó là Asakusa, nơi du khách có thể dạo quanh vô số nhà hàng truyền thống cùng các cửa hàng đồ lưu niệm trước khi đặt chân đến Senso-ji, ngôi chùa Phật giáo cổ xưa cũng là danh thắng nổi tiếng nhất trong khu vực. Có điều chẳng mấy ai biết rằng giữa lòng con phố nhộn nhịp đông đúc này vẫn có những cửa hàng kinh doanh một mặt hàng bị cấm gần như trên toàn thế giới: ngà voi.

    Sự thật đau lòng

    Có một sự thật vô cùng đau lòng và gây thất vọng đó là kể từ sau khi Trung Quốc ban hành lệnh cấm buôn bán ngà voi mang tính lịch sử, Nhật Bản đã vươn lên đứng đầu thị trường ngà voi hợp pháp, và còn đáng buồn hơn là chính phủ không có vẻ gì là sẽ hành động một cách cương quyết thay đổi tình hình. Có quá nhiều lỗ hổng trong luật pháp Nhật Bản cho phép tội phạm và những kẻ buôn ngà voi luồn lách, tuồn ngà voi cho những đối tượng có khả năng vận chuyển trái phép hoặc buôn lậu ra nước ngoài.

    Gần đây, Hiệp ước Thương mại Quốc tế về buôn bán động thực vật hoang dã có nguy cơ tuyệt chủng (CITES) đã đưa ra khuyến cáo với tất cả các quốc gia mà thị trường ngà voi nội địa đang tạo điều kiện cho hành vi buôn bán và khai thác trái phép cần phải đóng cửa thị trường này. Tuy nhiên, ông Masasuri Horikami cùng các đồng sự thuộc Bộ Tài nguyên môi trường đã bỏ ngoài tai khuyến cáo này, bất chấp TRAFFIC, một tổ chức phi chính phủ bảo vệ động thực vật hoang dã, cho hay 2,4 tấn ngà voi đã được tuồn ra khỏi biên giới Nhật Bản trong khoảng từ 2011 đến 2016. Ông Keiko Wakao, điều hành văn phòng TRAFFIC tại Nhật Bản đã tuyên bố không thể tiếp tục lảng tránh vai trò của nước Nhật trong vấn nạn buôn bán ngà voi phi pháp. Thêm vào đó, TRAFFIC cũng lên tiếng phê phán sự lỏng lẻo của chính phủ Nhật trong việc ban hành các biện pháp kiểm soát buôn bán ngà voi nội địa mà những kẻ buôn lậu đang lợi dụng triệt để biến Nhật Bản thành thiên đường cho việc tiêu thụ ngà voi bất hợp pháp.

    Nhật Bản đã đe dọa đến loài voi như thế nào?

    Mặc dù nhiều cửa hàng và tổ chức vẫn rêu rao rằng người Nhật có truyền thống sử dụng ngà voi, sự thực là phải đến những năm 1500 ngà voi mới xuất hiện ở Nhật Bản. Nhật Bản không có voi, cho nên những tuyên bố như ngà voi biểu trưng cho mỹ thuật và truyền thống Nhật Bản rõ ràng chỉ là cái cớ ngụy biện nhằm chống lưng cho việc kinh doanh ngà voi. Đến những năm 1600 tức là thời Edo, ngà voi mới thịnh hành. Lúc này, ngà voi được dùng làm nguyên liệu cho trang sức, phụ kiện, đặc biệt là netsuke. Do kimono không có túi, người ta dùng netsuke để treo một chiếc túi nhỏ vào đai lưng obi.

    Thị trường ngà voi tiếp tục lên xuống thất thường, ngà voi được công chúng ưa chuộng vào những năm 1800 sau khi Nhật Bản mở cửa thông thương quốc tế để rồi lại thất sủng ngay sau đó. Sau Thế chiến II, ngà voi trở nên thịnh hành khi được sử dụng để làm tẩu thuốc, nhưng xu hướng này cũng lụi tàn vào những năm 1950. Phải đến năm 1967 ngà voi mới có một cuộc trở lại mạnh mẽ khi Hikaru Sakamoto bắt đầu làm hanko (con dấu) bằng ngà voi. Hanko là những con dấu được sử dụng làm chữ ký chính thức và mỗi cá nhân, mỗi gia đình hay mỗi tổ chức ở Nhật đều sở hữu ít nhất 1 con dấu. Những con dấu xa xỉ làm bằng ngà voi đem lại lợi nhuận không nhỏ và Sakamoto quảng cáo rằng rằng những con dấu bằng ngà voi sẽ đem may mắn đến cho chủ nhân của nó bởi loài voi sống rất lâu. Chiến lược marketing này thành công mỹ mãn, thị trường hanko bằng ngà voi bùng nổ, và đến năm 1982 Nhật Bản đã vượt mặt Hương Cảng để trở thành đất nước tiêu thụ ngà voi số một, gây ra cái chết cho 120.000 con voi chỉ trong vẻn vẹn một thập kỉ. Đỉnh điểm của cuộc tàn sát là năm 1989 khi hiểm họa đã chạm ngưỡng nguy hiểm, và các tổ chức quốc tế không thể bàng quang đứng ngoài cuộc nữa. Một lệnh cấm buôn bán ngà voi toàn cầu đã được chính thức ban hành ngay sau đó.

    Dẫu vậy, năm 1997, một thỏa thuận thương mại giữa Nhật Bản và Zimbabwe được thông qua. Kể từ đó, Nhật Bản tiếp tục là thị trường ngà voi tiềm năng. Theo luật, chỉ có ngà của những con voi bị giết trước lệnh cấm toàn cầu mới được phép buôn bán ở thị trường nội địa Nhật Bản. Tuy nhiên, lỗ hổng lớn trong luật đã cho thấy ngà voi vẫn bị buôn lậu ra vào nước Nhật biến nơi đây thành một trong những thị trường ngà voi lớn nhất thế giới. Số lượng ngà voi ở Nhật vẫn tăng đều đặn, chứng tỏ rằng ngà voi bất hợp pháp vẫn tìm được đường vào trong nước. Theo Quỹ bảo hộ Voi và Hổ Nhật Bản (JETF) và Cơ quan Điều tra Môi trường (EIA), 30 trong số 37 nhà buôn ngà voi được điều tra có hành vi bất hợp pháp, cho thấy những kẻ kinh doanh sẵn sàng bất chấp luật pháp.

    Cuộc chiến đang tiếp diễn

    Tình hình dường như đang dần thay đổi đối với netsuke. Các bộ sưu tập của món phụ kiện truyền thống này hiện được trưng bày tại Bảo tàng Nghệ thuật Netsuke Seishu Kyoto. Tuy vậy, các nghệ nhân netsuke hiện đại như Akira Kuroiwa thuộc Hiệp hội Chạm khắc Netsuke Quốc tế đã nói với kênh National Geographic rằng, họ là nghệ nhân netsuke chứ không phải nghệ nhân ngà voi nên họ sẵn sàng tuân thủ lệnh cấm ngà voi mặc dù đây là nguyên liệu được các nghệ nhân netsuke ưa chuộng nhất. Kukan Okiwa, một nghệ nhân netsuke từng đoạt giải, cũng bày tỏ trong một cuộc phỏng vấn với National Geographic rằng ông không muốn dùng ngà voi nếu điều đó góp phần thúc đẩy buôn bán phi pháp. Thay vào đó, ông đang nghiên cứu sử dụng elforyn , một vật liệu nhựa rất giống với ngà voi.

    Tuy nhiên trở ngại lớn nhất là hanko (con dấu). Chiến lược kinh doanh của Hikaru Sakamoto từ những năm 1960 vẫn phát huy tác dụng, ngày nay người ta vẫn không ngừng tìm mua con dấu ngà voi. Một số nhà sản xuất con dấu viện dẫn truyền thống của Nhật Bản trong chế tạo con dấu (bất chấp thực tế ngà voi chỉ bắt đầu được dùng làm con dấu từ những năm 1960), và một số thậm chí còn mù quáng tin rằng ngà voi mà họ đang sử dụng là của các con voi chết tự nhiên. Thật hài hước làm sao khi họ cho rằng hành động của mình chẳng hề tiếp tay cho nạn săn bắn voi trái phép.

    Năm 2019, chính phủ Nhật quyết định siết chặt luật bằng việc công bố điều khoản bắt buộc phải cung cấp tuổi đồng vị carbon cho tất cả ngà voi đăng ký sau ngày 1/7 (cũng đồng nghĩa với việc ngó lơ 170 tấn ngà hiện đang được tàng trữ tại Nhật). Phương pháp giám định này được đề xuất bởi Bộ Tài nguyên Môi trường nhằm lấp các lỗ hổng trong luật. Tuy vậy các nhà chuyên môn tranh cãi rằng giám định niên đại cũng không thực sự có tác dụng gì. Masayuki Sakamoto, giám đốc điều hành JETF cho hay những lái buôn ngà voi rất tinh ranh và họ chắc chắn đã có đối sách cho thay đổi này. Các chuyên gia bao gồm cả Masayuki Sakamoto cho rằng chính phủ Nhật không đáng được tuyên dương với biện pháp mà họ tuyên bố là hiệu quả, bởi nó sẽ không có bao nhiêu tác dụng thực tiễn trong việc bảo vệ loài voi và chấm dứt các hành vi phi pháp. Nói đơn giản, điều duy nhất chính phủ Nhật nên làm đó là noi theo Trung Quốc cùng bạn bè quốc tế ban hành lệnh cấm mọi sản phẩm từ ngà voi.

    Động thái của các nhà bán lẻ

    Một số nhà bán lẻ đã hành động. Rakuten, Ito-Yokado và Aeon đều đã cấm bán các mặt hàng từ ngà voi (đặc biệt là con dấu), trong đó Aeon cho các cửa hàng thuê mặt bằng thời gian đến năm 2020 để loại bỏ các mặt hàng kể trên. Tuy nhiên, Yahoo! Japan vẫn tiếp tục giữ vững ngôi đầu bảng kênh buôn bán ngà voi trên thế giới, tuyên bố rằng họ muốn tôn trọng văn hóa Nhật Bản. Bất chấp phải đối mặt với nhiều sức ép, Yahoo! Japan vẫn không mấy bận tâm đến việc sửa đổi chính sách.

    Sức ép buộc các nhà bán lẻ ngừng kinh doanh con dấu từ ngà voi ngày một tăng, nhất là khi Tokyo Olympics sẽ diễn ra vào sang năm. Nếu Nhật Bản không ban hành bất kỳ một lệnh cấm các sản phẩm từ ngà voi nào, du khách sẽ vẫn có thể mua con dấu và các sản phẩm khác làm từ ngà voi để rồi mang chúng bất hợp pháp về nước bản địa.

    Thời gian không còn nhiều

    Trung bình mỗi ngày có 55 con voi bị giết để lấy ngà. Bằng việc duy trì thị trường mua bán ngà voi hợp pháp, Nhật Bản đang là quốc gia tiêu thụ ngà voi lớn nhất thế giới. Một sự thật đáng xấu hổ. Mọi thị trường trên thế giới đều phải đóng cửa bởi nạn săn bắn trái phép đã và đang để lại những tác động kinh hoàng lên môi trường và với dân số loài voi trên toàn cầu. Thời gian đang cạn dần, và Nhật Bản phải làm mọi điều có thể để cấm buôn bán ngà voi triệt để.

    Các tổ chức liên quan

    Bạn có thể tham khảo các tổ chức sau để có thêm thông tin liên quan:

    Quỹ bảo hộ Voi và Hổ Nhật Bản (JETF) *Có tiếng Nhật và tiếng Anh
    Tổ chức Great Elephant Census *Có tiếng Anh
    Tổ chức Tears of the African Elephant (Nước mắt loài voi châu Phi) *Có tiếng Anh
    Tổ chức Wild Aid (Bảo trợ động vật hoang dã) *Có tiếng Anh
    Tổ chức Humane Society International (HSI – Cộng đồng nhân văn quốc tế) *Có tiếng Anh
    Tổ chức TRAFFIC *Có tiếng Anh