Thực tập sinh vẫn “biến mất” – Những nỗ lực cải thiện điều kiện làm việc của Nhật Bản có thật sự hiệu quả??

  • Lao động
  • Tin tức
  • Đối mặt với lực lượng lao động trong nước ngày càng thu hẹp, Nhật Bản ngày càng tìm kiếm các giải pháp khả thi, mà trong số đó phải kể đến nguồn “viện trợ” nhân công nước ngoài, đặc biệt là các nước lân cận như Việt Nam, Trung Quốc, Phillipines v.v. Hiện tại, Nhật Bản có gần 1,5 triệu người lao động nước ngoài và chính phủ đang nỗ lực để đón nhiều người nước ngoài hơn nữa đến Nhật làm việc.

    Trung tâm nghiên cứu Nissay thống kê từ báo cáo “外国人雇用状況の届出状況表一覧” của Bộ Lao động Nhật Bản

    Các nhà hoạch định chính sách cho biết Nhật Bản đang nỗ lực tạo nên một xã hội hòa nhập giữa công dân Nhật Bản và công dân nước ngoài, biến nơi sinh sống và nơi làm việc trở nên an toàn và thoải mái cho tất cả công dân. Nhưng những “nỗ lực” trên lại đang cho thấy một hiện tượng đáng buồn, đòi hỏi các giải pháp bức bách: ngày càng có nhiều lao động nước ngoài trốn khỏi nơi làm việc của họ.

    Những con số


    Thông tin được NHK tổng hợp từ Cục Quản lý Xuất nhập cảnh Nhật Bản
    Sự “mất tích”, hay nói đúng hơn là “trốn khỏi nơi làm việc” của lao động nước ngoài từ lâu đã là một thách thức đối với Nhật Bản, nhưng vấn đề này đã và đang trở nên gay gắt hơn trong những năm gần đây. Cơ quan Quản lý Xuất nhập cảnh cho biết 9.052 thực tập sinh nước ngoài được ghi nhận là đã “mất tích” vào năm 2018, tăng gần gấp đôi so với năm 2014.

    Những người lao động này đa số là thành viên của chương trình “Thực tập sinh kỹ thuật” do nhà nước tài trợ, thường được gọi tắt là Thực tập sinh. Tính đến tháng 6 năm ngoái, có hơn 367.000 thực tập sinh làm việc tại Nhật Bản, trong một loạt các lĩnh vực như nông nghiệp, xây dựng, chế biến thực phẩm và sản xuất theo dây chuyền v.v.

    Chương trình “Thực tập sinh kỹ thuật” cho phép người lao động nước ngoài đến từ các nước đang phát triển sẽ làm việc trong doanh nghiệp tiếp nhận, sau 3 năm sẽ về nước và áp dụng những kỹ năng, kiến thức mà họ học hỏi được ở Nhật vào công việc ở nước nhà.

    Đối với các thực tập sinh Việt Nam, chương trình này là cơ hội lớn không chỉ mở ra một tương lai nhiều hi vọng, mà còn cho phép họ kiếm tiền gấp nhiều lần so với làm công việc tương tự ở Việt Nam.

    Miền đất hứa hay Địa ngục trần gian?


    Hình ảnh từ trang Hỗ trợ người Việt tại Nhật Bản

    Tuy nhiên, những thực tập sinh trốn khỏi nơi làm việc lại kể một câu chuyện khác. Rất nhiều trong số họ buộc phải lựa chọn giữa: ① Ở lại chịu đựng và Làm việc đến kiệt sức chỉ chờ ngày về nước, hoặc ② Trốn ra ngoài và làm việc trái phép. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là do doanh nghiệp tiếp nhận bóc lột không thương tiếc sức lao động của thực tập sinh nước ngoài, thậm chí còn đánh đập, bắt nhốt và tịch thu giấy tờ tùy thân.

    Không khó để nhìn thấy bài đăng của thực tập sinh trên các trang mạng xã hội tố cáo chủ lao động không trả lương, không tính giờ làm thêm, hay buộc thực tập sinh ở trong những căn phòng tồi tàn với nhiều người cùng trú ngụ, không đủ đáp ứng những điều kiện sống tối thiểu.

    Nghiệp đoàn ở Việt Nam thì không giúp, cầu cứu chính quyền địa phương thì không biết tiếng, nên các thực tập sinh thường chọn cách thứ ②, đó là trốn ra ngoài làm việc trái phép, đợi hết visa thì ra đầu thú để về nước. Không ít cá nhân và đoàn thể người Nhật đã đứng ra giúp đỡ các thực tập sinh như trong bài đăng trên. Những nỗ lực này hết sức đang ghi nhận nhưng vẫn không thấm vào đâu với số lượng thực tập sinh trốn khỏi nơi làm việc đang ngày càng tăng như hiện nay.

    Các giải pháp có thực sự hiệu quả?


    Vào tháng 8 năm 2019, Bộ Lao động, Phúc lợi và Sức khoẻ Nhật Bản đã công bố kết quả điều tra năm 2018 đối với 7334 doanh nghiệp tiếp nhận thực tập sinh trên toàn quốc. Theo công bố này, nhiều con số gây sốc đã được phơi bày, trong đó, hơn 70% doanh nghiệp bị điều tra vi phạm các quy định trong bộ luật Lao động.

    Vào tháng 11, Cục Quản lý Xuất nhập cảnh cho biết họ sẽ thắt chặt các biện pháp đối với các doanh nghiệp và tổ chức giám sát. Cục cũng cho biết các công ty mà nhiều thực tập sinh đã bỏ trốn sẽ bị đình chỉ khỏi chương trình, và bị cấm hoàn toàn nếu họ bị phát hiện có hành vi bất hợp pháp. Việc công khai danh tính các công ty này cũng đang được xem xét.

    Nhưng theo ông Yoshihisa Saito, Phó giáo sư Khoa nghiên cứu hợp tác quốc tế của Đại học Kobe, những biện pháp này không giải quyết được vấn đề. Ông Saito đã theo dõi điều kiện làm việc và sinh hoạt của các thực tập sinh Việt Nam trong nhiều năm.

    Ông Saito cho rằng giải pháp trên là vội vàng và nhất thời được áp dụng sau khi các vụ bỏ trốn hàng loạt xảy ra. Yêu cầu cấp bách hơn là làm thế nào để đảm bảo các thực tập sinh được cung cấp một môi trường làm việc lành mạnh và an toàn. Ông Saito cho rằng chính phủ có thể thực hiện điều này bằng cách tiến hành kiểm tra chặt chẽ hơn với các tiêu chuẩn giám sát gắt gao hơn, đồng thời sửa đổi kỹ lưỡng hơn về hệ thống chương trình thực tập sinh nói chung.

    Ông Saito cũng đề xuất một hệ thống hỗ trợ cho những thực tập sinh đã bỏ trốn, như cung cấp một nơi trú ẩn và hỗ trợ về mặt ngôn ngữ, thay vì để họ ra ngoài làm việc trái phép, thậm chí phạm pháp, gây ảnh hưởng đến trật tự địa phương.

    Nhật Bản gần đây đã sửa đổi luật Quản lý Nhập cư, nhằm mở cửa đón nhiều lao động nước ngoài hơn, đặc biệt là thông qua loại visa mới “Kỹ năng đặc định”. Tuy nhiên, một số ý kiến cho rằng những biện pháp này dường như đã được thông qua mà không xem xét đầy đủ các quyền và điều kiện sống của người lao động. Khi tìm hiểu sâu hơn về loại visa mới, nhiều người lao động nước ngoài nhận xét rằng nó không khác gì visa thực tập sinh, khi mà người nước ngoài chỉ được hoạt động trong một ngành nghề nhất định, nên muốn tìm việc mới thật không dễ.

    Không ít chỉ trích liên quan đến vấn đề nhân quyền tại Nhật Bản đã dấy lên trong cộng đồng quốc tế. Bà Mariko Yamaoka, Giám đốc của Not for Sale Japan, một nhóm hoạt động vì nhân quyền, cho rằng Nhật Bản có thể sẽ bị dán mác là “một quốc gia tiêu thụ nô lệ hiện đại”. Nếu Nhật Bản muốn tránh bị gán cho tai tiếng như vậy trong tương lại, chính phủ sẽ phải nỗ lực hơn nữa để cải thiện điều kiện làm việc của các thực tập sinh nước ngoài, đồng thời giải quyết các vấn đề gốc rễ của số vụ bỏ trốn ngày càng tăng.