Vì sao ở Nhật ít thùng rác công cộng đến thế?

  • Du lịch
  • Nhiều địa điểm
  • Văn hóa
  • Xã hội
  • Đời sống
  • Ở nhiều quốc gia, tại các địa điểm công cộng như công viên hay đường phố, người ta thường đặt nhiều thùng rác ở những nơi dễ nhìn thấy. Bạn có thể dễ dàng vứt vỏ chai nước, vỏ kẹo cao su hay giấy gói sandwich. Tuy nhiên, có một điều sớm gây chú ý với bất kỳ du khách nào đến Nhật Bản, đó là sự thiếu vắng những chiếc thùng rác công cộng. Tuy đôi khi phiền toái, nhưng người dân nơi đây vốn đã quen với việc giữ rác như giấy gói kẹo, hóa đơn và ti tỉ loại rác khác cho đến khi tìm được chỗ vứt tử tế. Ở Nhật còn có các quy định vứt rác nghiêm ngặt buộc mọi người phải phân loại rác sinh hoạt cũng như chỉ được vứt rác vào những ngày nhất định trong tuần hoặc trong tháng. Đây có lẽ cũng là một yếu tố thể hiện quan điểm của người Nhật về rác và việc xử lý rác.

    Vậy tại sao lại có ít thùng rác ở Nhật đến vậy? Đó có phải là cách thức nhằm cắt giảm chi tiêu vào các khoản công ích và xử lý rác thải? Vì người Nhật quá sạch sẽ đến mức không cần đến thùng rác? Do thùng rác công cộng gây mất mỹ quan? Hay là vì những quy tắc nghiêm ngặt trong việc xử lý rác nên người Nhật cũng trở nên thận trọng với rác thải ở một mức độ khác hẳn? Bạn có thể bất ngờ khi biết rằng một trong những lý do lớn nhất lại bắt nguồn từ một sự kiện ít liên quan: đó là biện pháp đối phó sau khi một sự kiện khủng bố làm rúng động Tokyo được tiến hành bởi một giáo phái cực đoan vào những năm 90.

    Vụ tấn công hệ thống Tàu điện ngầm Tokyo bằng khí Sarin năm 1995

    Trong vụ tấn công khủng bố liên hoàn vào ngày 20/3/1995, 5 thành viên của giáo phái Aum Shinrikyo đã xả khí độc Sarin trên các chuyến tàu điện ngầm giờ cao điểm buổi sáng ở Tokyo, dùng giấy báo bọc quanh các túi nylon để ngụy trang. 12 người thiệt mạng và hơn 5.000 người bị thương. Cũng giáo phái này từng tấn công các thẩm phán phụ trách vụ kiện chống lại chúng ở Matsumoto, Nagano trong năm trước đó. Cuộc tấn công kinh hoàng này sau đó đã để lại nước Nhật hoang mang trong nỗi lo sợ về khả năng khủng bố tái diễn.

    Khí Sarin đặc biệt nguy hiểm, chỉ một liều nhỏ cũng có thể giết một người lớn. Khí Sarin được xả trên các chuyến tàu ngày đó đã tác động đến hàng ngàn người, hơn 5.000 người nhập viện sau đó, chịu ảnh hưởng từ nhẹ đến nghiêm trọng. Một số hành khách thậm chí còn tiếp tục đi làm mà không hề nhận ra mình đã bị nhiễm độc cho tới khi xem được tin tức về vụ tấn công. Khí Sarin tác động lên hệ thần kinh và có thể gây ra các vấn đề về hô hấp, suy thần kinh, co đồng tử, buồn nôn, co rút. Khí Sarin, vốn được coi như một loại vũ khí hủy diệt hàng loạt, nguy hiểm bởi nó không màu, không mùi nhưng chết người. Sản xuất và tàng trữ khí Sarin được coi là bất hợp pháp từ năm 1997 sau Công ước Vũ khí Hóa học.

    Những kẻ thủ ác đã bị bắt giữ nhưng vào thời điểm đó, nhiều người hoảng loạn đã yêu cầu nhà chức trách phải có động thái nhằm bảo vệ người dân và phòng ngừa nguy cơ khủng bố trong tương lai. Một trong những biện pháp an ninh được thi hành đó là gỡ bỏ các thùng rác công cộng, bởi chúng tiềm tàng khả năng trở thành nơi cất giấu vũ khí khủng bố. Biện pháp tương tự đã được tiến hành ở nhiều thành phố từng trải qua khủng bố trên thế giới, ví dụ như ở Luân Đôn sau vụ đánh bom bởi Quân đội Cộng hòa Ireland. Kể từ đó, thùng rác công cộng đã không còn xuất hiện trên đường phố Tokyo nữa, và những khu vực khác ở Nhật cũng vậy.

    Đến hôm nay, gần 25 năm sau cuộc tấn công, chúng ta dễ thấy các hành vi chống khủng bố đang được triển khai triệt để, đặc biệt ở các nhà ga. Hành khách được khuyến cáo nên thông báo ngay cho nhân viên nếu bắt gặp các nhân vật hay túi xách khả nghi. Duy trì việc hạn chế thùng rác công cộng là một chuyện, nhưng khó có thể kiểm tra túi xách và đồ cá nhân của mọi hành khách lên tàu. Hy vọng rằng, không có cuộc tấn công nào kinh hoàng như sự kiện năm 1995 tái diễn.

    Thùng rác giảm, rác cũng giảm?

    Mặc dù người ta vẫn coi vụ tấn công khủng bố năm 1995 là lý do hàng đầu cho sự thiếu vắng thùng rác công cộng ngày nay, nhưng rất có thể vẫn còn nhiều lý do khác nữa. Khi đem vấn đề này hỏi một người bạn Nhật, cô nói với tôi trước kia trong thành phố cũng từng có rất nhiều thùng rác công cộng, nhưng khi đó rác thải trên phố cũng nhiều hơn. Sau khi thùng rác biến mất, rác cũng không còn nữa. Sao có thể như vậy?

    Điều này có vẻ kỳ quặc, nhưng logic của nó nằm ở “thuyết cửa sổ vỡ”, một thuyết tâm lý học tội phạm về cách thiết lập quy chuẩn. Theo thuyết này, người ta sẽ có xu hướng đập vỡ cửa sổ của một ngôi nhà đã có sẵn cửa sổ vỡ trước đó. Cũng như vậy, người ta sẽ thường vứt rác bừa bãi ở một nơi đã sẵn nhiều rác. Nếu rác nằm gọn trong thùng thì không có gì để nói. Nhưng một khi nhân viên vệ sinh dọn dẹp không xuể, hoặc họ không được trả lương xứng đáng để làm việc ấy, thùng rác sẽ đầy tràn, mà cũng chẳng khiến người ta ngừng chất rác vào thùng. Và nếu ấy là một ngày trời nổi gió thì thôi rồi. Rác tràn lan khắp nơi, người ta có lẽ cũng sẽ vì thế mà càng thản nhiên quẳng rác ra đường hơn, như “thuyết cửa sổ vỡ”.

    Dĩ nhiên sẽ luôn có những người quăng rác lung tung bất chấp nơi đó sạch đẹp thế nào, cơ sở hạ tầng quanh đó ra sao, cũng như luôn có những người tỉ mỉ đến nỗi sẵn sàng mang rác theo mình bất kể quanh đó bẩn ra sao, mất thời gian tìm nơi vứt rác thế nào. Có quá nhiều yếu tố cần phải xem xét, và không phải lúc nào mối tương quan của các sự kiện cũng dựa trên luật nhân quả. Tuy vậy từ kinh nghiệm cá nhân của tôi, dù thùng rác công cộng ở Nhật khá khó tìm, thì ta cũng ít thấy rác trên đường phố hay trên tàu so với các nước khác. Đây là một trong những điều du khách yêu thích ở nước Nhật, cho nên học theo ví dụ của Nhật có lẽ cũng không phải một ý tưởng tồi.

    Tôi nên làm gì với rác của mình?

    Bạn có thể cẩn thận phân loại và vứt rác, nhưng rất có thể đến một lúc sẽ có một thứ gì đó mà bạn muốn vứt ngay và luôn. Trên thực tế, dù có là một người thân thiện với môi trường đến mức nào thì vẫn có lúc cần phải vứt rác khi đang ở ngoài đường. Cái sự hiếm hoi thùng rác ở Nhật thực ra cũng không đến nỗi tệ như những lời phàn nàn bạn thường nghe. Bởi một trong số ít những nơi bạn có thể tìm thấy thùng rác nhiều khả năng chính là nơi bạn đã mua một hoặc nhiều món cần phải vứt sau này.

    Đến bất kỳ cửa hàng tiện lợi nào, bạn cũng sẽ thấy ngay những thùng rác chuyên biệt cho rác đốt được, rác tái chế, lon, chai thủy tinh, và rác nhựa. Hiếm có cửa hàng nào thiếu vắng các thùng rác này. Bởi người ta mua quá nhiều thứ có bao bì nylon, dễ hiểu vì sao cửa hàng cần cung cấp chỗ để tiêu hủy chúng. Thêm vào đó, hầu hết các máy bán nước tự động đều có đặt thùng rác tái chế dành cho chai nhựa và lon ngay bên cạnh. Nhiều khi bạn sẽ đi xa khỏi chiếc máy bán hàng tự động nơi bạn đã mua chai trà sữa hay lon súp ngô, nhưng đây chẳng phải vấn đề gì to tát bởi máy bán hàng tự động có mặt khắp mọi nơi. Chỉ cần nhớ rằng những thùng rác đó là chuyên dụng cho một loại rác nhất định, đừng đem giấy hoặc túi bóng vứt vào thùng có đề “Chai thủy tinh”. Nhật Bản là đất nước có ý thức tái chế rất cao, và bạn nên tuân thủ quy tắc khi đang ở đây.

    Địa chỉ cuối cùng bạn nên nhớ khi cần vứt rác đó là nhà ga. Dĩ nhiên là bạn phải đi qua cửa soát vé, nhưng ít nhất bạn không cần phải mang rác đi lên tàu hay sau khi đã tới điểm đến. Hãy để mắt tìm những thùng rác lớn và dễ thấy ngay cửa ga, kiểm tra kỹ các nhãn để xem đó là thùng dành cho rác đốt được hay lon hộp,… và vứt rác vào đúng loại.

    Ăn uống ở nơi công cộng, đặc biệt là vừa đi vừa ăn, thường phải nhận những cái chau mày ở Nhật, nhưng có lẽ nhiều người sẽ ngậm ngùi thừa nhận rằng hơn một lần họ phải ăn sáng bằng cơm nắm bán sẵn ở các cửa hàng khi đang trên đường. Đợi tàu ở sân ga cũng là thời điểm thích hợp để tranh thủ dọn sạch túi xách hay ví của bạn. Vì lý do an toàn, những thùng rác này đều được lồng túi bóng trong suốt, tức là các tay khủng bố sẽ khó lòng giấu bất kỳ thứ gì trong đó, nhờ đó càng củng cố tiêu chí ban đầu khi người ta ra quyết định giảm bớt thùng rác công cộng.

    Trước khi tìm được nơi vứt rác, bạn cũng có thể mang theo rác bên mình trong một thời gian ngắn bằng một cách tiện lợi là cho vào túi nylon, buộc chặt, bỏ vào cặp hoặc xách tay. Ai mà biết đấy là rác? Có thể bằng việc xách theo rác bên mình, ta sẽ biết có trách nhiệm với hành động của mình hơn và suy nghĩ nhiều hơn về cách cùng nhau xử lý rác thải trong cuộc sống, tạo nên một xã hội sạch đẹp và thân thiện với môi trường hơn.