Vẻ đẹp chết người của “urushi” – nghệ thuật sơn mài Nhật Bản

  • Lịch sử
  • Nghệ thuật
  • Truyền thống
  • Văn hóa
  • Ở Nhật Bản, có rất nhiều kỹ thuật thủ công kỹ nghệ được lưu giữ cẩn thận để trụ vững với thời gian và tồn tại như là những truyền thống quý báu tới ngày nay. Một ví dụ điển hình có lẽ là những bộ kimono làm bằng tay, đặc biệt là nghệ thuật “kuro montsukizome”, nghệ thuật nhuộm đen tuyền suýt nữa bị lãng quên, nay đang dần được phục hồi bằng cách ứng dụng lên các trang phục hiện đại. Một ví dụ khác có thể nhắc tới là origami, hay còn gọi là nghệ thuật gấp giấy vẫn còn tồn tại và trở nên phổ biến khắp thế giới. Nhật Bản đã giữ gìn được những những truyền thống cổ xưa, và chính những điều diệu kỳ này là yếu tố giúp Nhật Bản ngày nay trở thành quốc gia độc đáo pha trộn giữa những phát minh tiên tiến và các giá trị truyền thống lâu đời.

    Bạn đã từng đi ngang qua những hàng chén, khay, đũa màu đỏ đen và những vật dụng sơn mài khi du lịch ở Nhật? Chúng là những vật dụng tiêu biểu của đất nước này. Sự thật thì có nhiều hàng nhái rẻ tiền, nhưng trong bài viết này sẽ chỉ nhắc đến quá trình kỳ công và nguy hiểm của nghệ thuật sơn mài chính thống Nhật Bản, có tên là “Urushi”. Hãy cùng khám phá nhé!

    Nguồn gốc sơn mài

    Dễ dàng nhận thấy rằng những kỹ thuật chế tác sơn mài Nhật Bản có nguồn gốc từ Trung Quốc. Tuy nhiên, sự phát hiện các đồ vật trang trí bằng sơn mài có niên đại từ thời Jomon (14,000 – 300 năm trước Công Nguyên) là những bằng chứng cho thấy rằng nghệ thuật thủ công sơn mài hình thành độc lập ở Nhật Bản.

    Sơn mài truyền thống sử dụng sáp cây sơn mài châu Á – tên khoa học là toxicodendron vernicifluum, từ họ rhus vernicifera. Không dễ dàng để thu hoạch loại sáp này vì chúng có chứa một loại dầu gây dị ứng dược tìm thấy trong cây thường xuân độc. Chính vì thế, tên gọi của sơn mài được lấy theo tên của cây thường xuân trong tiếng Nhật – urushi.

    Từ “Urushi” cũng được dùng để chỉ những đồ vật sơn mài, và một số người nói rằng từ này bắt nguồn từ 2 từ khác nhau trong tiếng Nhật là “uruwashi”, có nghĩa là “xinh đẹp” và “Uruosu”, có nghĩa là “làm ấm ướt”. Dành cho những người yêu thích kanji, từ hán tự của “urushi” (漆) khá thú vị, và đặc biệt ở chỗ nó là từ hán tự duy nhất về cây nhưng không có bộ mộc (木) ở bên trái, ví dụ như từ “桜” cho sakura (hoa anh đào) và “楓” – cây lá phong. Mặc dù vậy, trong chữ hán tự của cây sơn mài có bộ thủy (氵), cho thấy rằng, vốn cây này không dùng để lấy gỗ, mà để lấy sáp. Để dễ nhớ phần bộ bên phải, bạn có thể niệm chú sau: khi một cái cây (木) bị cắt (bởi chữ “V” ngược), nước (水) sẽ xuất hiện. Đây là một trong số những mẹo nếu bạn hứng thú với hán tự Nhật!

    Cách thu hoạch

    Để lấy sáp, người ta sẽ rạch một vài đường trên thân cây để sáp rỉ ra. Sáp này sẽ được lọc qua một vài lớp giấy đặc biệt khi được lấy từ thân cây. Kết quả là chúng ta sẽ có dầu sơn mài có màu hổ phách đục mang nhiều sắc thái từ nhạt đến đậm.

    Càng nhiều urushiol trong sáp, thì chất lượng của sơn mài càng cao. Dĩ nhiên, điều này có nghĩa là sẽ khó khăn hơn khi làm việc với urushiol vì chính urushiol là thành phần nguy hiểm khi làm sơn mài. Các phản ứng có thể xảy ra ngay cả khi hơi nước bốc lên từ dung dịch sơn mài, và người ta khuyên bạn không nên thử tự lấy bất kỳ thứ gì từ cây sơn mài vì chính thành phần chết người của nó. Trên thực tế, loại trà làm từ vỏ cây sơn mài từng được sử dụng trong quá trình ướp xác sống!

    Sau nhiều năm chăm chỉ ngồi thiền, luyện tập, và ăn uống theo chế độ ăn kiêng đặc biệt, gồm cái loại hạt và quả mọng, và sau đó là vỏ và rễ cây để làm giảm mỡ trong cơ thể, các nhà sư của đạo Shingon – một nhánh của Phật giáo mà ít người biết đến, sẽ uống loại trà này, làm cho bên trong cơ thể họ được “mạ” một lớp trông như sơn mài. Lớp áo này khiến cơ thể họ trở nên cực độc với giòi và vì thế, cơ thể họ sẽ không bị thối rữa.

    Điểm giống nhau giữa các xác ướp Phật giáo và nghệ thuật sơn mài truyền thống là gì? Chính là cây sơn mài!

    Cách sử dụng urushi

    Người thợ sẽ dùng một loại cọ lông, phủ lớp sơn mài lên các đồ vật đã thành hình, thường làm bằng gỗ hoặc trúc, thỉnh thoảng cũng có thể là giấy, da hoặc các vật liệu làm giỏ. Các loại cọ sơn mài truyền thống từng được làm từ tóc người! Đơn giản vì nó cực kỳ phù hợp cho việc này. Ngày nay, rất khó để kiếm được loại cọ này, ngay cả đối với các nghệ nhân truyền thống. Nếu muốn, bạn có thể tìm thấy loại cọ lsử dụng lông động vật như cừu, chồn hay chuột.

    Khi lớp sơn mài khô lại, nó sẽ hút hết ẩm trong không khí. Điều này giúp cho các đồ vật sơn mài luôn luôn sáng bóng. Nó cũng giúp các đồ vật này được giữ lâu dài và tránh sự xói mòn do nước, axit, kiềm, rượu, sự thay đổi của nhiệt độ. Đây là lí do chính sơn mài trở thành một hình thức nghệ thuật.

    Trong số những mảng màu được sử dụng để làm sơn màu, đen và đỏ là những sắc màu phổ biến nhất. Màu đen được ra đời khi người ta cho thêm sắt oxit (Fe2O3), và chu sa (HgS, hợp chất sulfua thủy ngân) để tạo ra màu đỏ.

    Công việc tạo ra một thành phẩm sơn mài rất tốn thời gian. Lớp sơn mài sau được phủ tiếp lên lớp sơn mài đã được phơi khô trước đó, chưa tính đến thời gian trang trí, có thể tốn hàng tháng trời. Và còn có rất nhiều kỹ thuật sơn mài, tất cả những hình thức độc đáo của “vẻ đẹp”.

    Kỹ thuật sơn mài

    Sơn mài đã có mặt hàng trăm ngàn năm nay. Qua thời gian, nhiều kỹ thuật và hình thức sơn mài xuất hiện. Trước khi được sử dụng để làm sơn mài, urushi từng được dùng để phủ lên đầu các mũi giáo vì tính bền của nó. Về sau, con người đã khám phá ra một ứng dụng khác cho chính công năng kết dính của nó – trang trí.

    Thời kỳ Bình An (794-1185) đã cho thấy sự phát triển của Maki-e (蒔絵), loại hình “tranh dát kim loại”. Với kỹ thuật này, bột vàng hoặc bột bạc sẽ được rắc lên trên urushi, và khi lớp sơn mài khô đi, nó sẽ mang lại những thiết kế đẹp mắt. Hình thức nghệ thuật này thực sự đã phát triển thần tốc vào thời Edo (1603-1868) và trở nên phổ biến trong giới hoàng tộc và thượng lưu. Cây sơn mài được trồng hàng loat vào thời đại này.

    Suốt nhiều năm, nhiều kỹ thuật của từng vùng miền dần phát triển trên khắp đất nước như kỹ thuật sơn mài Odawara – vẻ đẹp của gỗ tự nhiên được lấy làm trung tâm, kỹ thuật sơn mài Kagawa, trong đó những chiếc rổ được phủ lớp sơn mài theo cách đặc biệt. Nếu bạn may mắn, có thể bạn sẽ được gặp một nghệ nhân làm nghề đang cố gắng gìn giữ nghệ thuật này bằng những thiết kế riêng với chất lượng cao của họ.

    Sơn mài ngày nay

    Bạn có thể nghi ngờ, nhưng thực tế hàng sơn mài không thể tìm thấy ở những cửa hàng như 100 yên , Daiso – vì nó mang nhiều giá trị hơn thế! Những chiếc chén màu đỏ, đen bạn tìm thấy ở những cửa hàng trên, dĩ nhiên là được làm từ nhựa, và được lấy ý tưởng từ nghệ thuật sơn mài thật sự. Sự ra đời của nhựa và những sản phẩm tương tự khác như sơn acrylic phần nào giúp làm giảm sức ép nhu cầu về hàng sơn mài trong thời gian dài. Mặt khác, thật vui mừng vì Nhật Bản là nơi cực kỳ tôn vinh những nghệ thuật truyền thống, vì vậy vẫn còn rất nhiều những nghệ nhân có thể được tìm thấy tại đây. Cùng với những tác phẩm nghệ thuật truyền thống, có rất nhiều ví dụ về sự ứng dụng của sơn mài trong thời hiện đại.

    Công ty Nendo (chuyên về mảng thiết kế, sáng tạo nghệ thuật ở Tokyo – giải thích thêm) đã kết hợp hiện đại và truyền thống khi họ nhờ các nghệ nhân sơn mài vẽ lên bao bì đóng gói của những ly mỳ ở Bảo tàng mỳ ly Yokohama. Những chiếc ly giấy rẻ tiền, dễ sản xuất và dễ phân hủy đã hoàn toàn biến thành những bức tranh nghệ thuật có thể tồn tại lâu dài. Thời gian, nỗ lực và tay nghề cao đã được đặt lên hàng đầu và mang đến nhiều thông tin về hình thức nghệ thuật cổ truyền này tới các fan hâm mộ mỳ ly.

    Quá trình sáng tạo nên những kiệt tác sơn mài đòi hỏi rất nhiều thời gian và kỹ năng, và sự cống hiến này thể hiện rõ trên chất lượng của thành phẩm. Những đồ vật sơn mài truyền thống thường có độ bền và chất lượng rất cao, cho dù trải qua hàng trăm năm, nó vẫn còn giữ được độ sáng bóng trên những hạt bột óng ánh đến ngày nay! Các tác phẩm sơn mài chính là biểu tượng của sự kiên nhẫn và vững bền, hai yêu tố thường gắn liền với tính cách của chính người Nhật. Tận mắt nhìn thấy những tác phẩm sơn mài thật sự quả là một điều đặc biệt, vì chính trong tác phẩm nhỏ bé đó, bạn có thể dễ dàng thấy được thời gian và nỗ lực của người nghệ sỹ, chưa kể đến những nguy hiểm khi bắt tay thực hiện. Nếu bạn đủ may mắn để có thể thấy được một tác phẩm sơn mài nguyên bản, hãy chắn chắn rằng bạn sẽ thể hiện rõ sự khâm phục của mình!