Quạt giấy đóng vai trò như thế nào trong đời sống và văn hóa Nhật Bản?

  • Lịch sử
  • Truyền thống
  • Văn hóa
  • Đời sống
  • Nhật Bản là một đất nước vĩ đại với lịch sử phong phú, những phát kiến đổi mới đột phá, nền ẩm thực đẳng cấp thế giới, phong cảnh thiên nhiên ngoạn mục và những truyền thống từ xa xưa vẫn được lưu giữ trước thử thách của thời gian. Nếu ai đó nhắc đến Nhật Bản, chắc chắn trong đầu bạn sẽ hiện lên rất nhiều hình ảnh. Đó có thể là hình ảnh của ngọn núi Phú Sĩ, của hoa anh đào, của những tòa tháp chọc trời ở Tokyo hay có thể là những bộ truyện tranh và hoạt hình bất hủ. Ngoài ra, bạn có bao giờ nghĩ đến hình ảnh những người phụ nữ Nhật Bản trong trang phục kimono truyền thống, trên tay cầm một chiếc ô hay quạt không? Liệu những chiếc quạt ấy biểu trưng cho điều gì? Lịch sử của chúng ra sao?

    Chiếc quạt gấp Nhật Bản đóng một vai trò hết sức quan trọng trong văn hóa và xã hội Nhật. Mặc dù cái quạt về cơ bản là một đồ dùng để tạo ra gió mát trong những ngày trời nóng, tuy nhiên những chiếc quạt này cũng gắn liền với những điệu múa truyền thống Nhật Bản cũng như những khía cạnh văn hóa khác của Nhật Bản. Đây cũng là một lựa chọn sáng giá nếu bạn đang muốn mang về nhà một món quà lưu niệm từ Nhật Bản bởi vẻ đẹp và tính ứng dụng của nó. Một chiếc quạt gấp được gọi là một “sensu” hoặc “o-gi”, trong khi loại quạt không gấp thì được gọi là “uchiwa”. Cả hai loại quạt đều được trang trí bằng những dòng thư pháp Tiếng Nhật hoặc những họa tiết bắt mắt.

    Dưới đây là một ít thông tin về biểu tượng, ý nghĩa, lịch sử, một vài sự thật thú vị của quạt tay Nhật Bản và mục đích của chúng trong xã hội Nhật Bản truyền thống cũng như hiện đại.

    Quạt gấp (Sensu/Ougi)

    Quạt gấp được phát minh tại Nhật Bản vào giữa thế kỉ thứ 6 và thứ 9. Một chiếc quạt gấp được làm từ những dải gỗ dẹt và mỏng, ở giữa là giấy washi hoặc vải lụa. Giấy washi là loại giấy mà chúng ta thấy trên những cánh cửa trượt truyền thống kiểu Nhật, hầu hết những chiếc quạt gấp cũng được làm bằng loại giấy này. Do đó, những chiếc quạt “ougi” được làm từ lụa được xem là quý giá nhất.

    Có một loại quạt nữa có tên là “hi-o-gi” hay còn gọi là “quạt hoàng cung”. Những chiếc quạt này được làm từ một loại gỗ đặc biệt và thêu lụa tỉ mỉ. Chúng từng được coi là một biểu tượng của giới thượng lưu và những người có địa vị cao trong xã hội Nhật Bản. Ngày nay, có khá nhiều loại quạt gấp được bày bán với nhiều mức giá khác nhau. Chúng ta cũng có thể tìm thấy những chiếc quạt làm từ gỗ và giấy được bán với giá 100 yên tại nhiều cửa hàng. Hầu hết đều được trang trí bằng những hình ảnh và họa tiết đáng yêu, phổ biến nhất là hoa anh đào và một số hình ảnh truyền thống khác.

    Ưu điểm chính của những chiếc quạt “sensu” này là sự tiện lợi. Một chiếc quạt gấp chỉ chiếm một phần không gian rất nhỏ trong túi xách của bạn, do đó bạn có thể mang nó đi khắp nơi trong suốt chuyến đi của mình. Thông thường, những chiếc quạt gấp mà bạn thấy là loại quạt được sử dụng trong các điệu múa Nhật bản như Kabuki, Nihon, v.v. Với màu sắc sặc sỡ đặc trưng, chúng còn được gọi là “maiogi”. Bên cạnh đó, có một loại quạt khác lại chuyên được sử dụng trong những buổi thưởng trà. Quạt gấp cũng có nhiều kích cỡ khác nhau, tùy thuộc vào giới tính của người sử dụng. Người ta thường xem rằng những chiếc quạt với độ dài khoảng 20cm là dành cho phụ nữ, còn những chiếc dài hơn, khoảng tầm 23cm là dành cho đàn ông.

    Quạt tròn (Uchiwa)

    Những chiếc quạt “uchiwa” truyền thống là loại quạt không gấp lại được. Chính vì lí do này nên quạt uchiwa có phần kém tiện lợi hơn quạt sensu. Loại quạt này thường được sử dụng trong nhà hay các cơ quan công sở và bạn sẽ thường thấy người ta nhét chúng vào những bộ kimono. Những người làm ra quạt uchiwa cũng thường sử dụng những mẩu gỗ hẹp và mảnh như tre để làm khung quạt, bao xung quanh bởi giấy hoặc vải lụa. Một số kiểu quạt còn có cả tay cầm. Kiểu quạt này hiện nay được sử dụng bởi nhiều công ty, tổ chức, cửa hàng, v.v. như một công cụ quảng cáo tại những khu vực tập trung đông người vào mùa hè. Đây cũng là một cách hay để sở hữu một chiếc quạt uchiwa và phe phẩy trong những ngày trời nóng!

    Chúng ta có thể thấy người ta thường phát tặng những chiếc quạt uchiwa được làm từ nhựa với mặt quạt in hình quảng cáo trong những lễ hội mùa hè, trước cửa các trung tâm thương mại, dọc các con phố và nhiều nơi khác. Thường thì chúng sẽ được phát miễn phí, do đó hãy cứ mạnh dạn lấy một chiếc nhé! Ở Nhật Bản ngày xưa từng có những chiếc quạt lớn được làm từ kim loại, gọi là “gunbai”. Chúng được sử dụng bởi những sĩ quan quân đội để ra hiệu cho binh lính trong khi chiến đấu. Do đó, những chiếc quạt kể trên có mối liên hệ mật thiết với văn hóa, phong tục tập quán cũng như lịch sử của Nhật Bản.

    Ý nghĩa biểu trưng và niềm tin từ những chiếc quạt

    Ở Nhật Bản, những chiếc quạt mang nhiều ý nghĩa tượng trưng khác nhau. Bản thân hình dáng của chiếc quạt đã tượng trưng cho sự thịnh vượng do cách chúng xòe ra khi được mở, giống như một bông hoa đang bung nở hay sự gia tăng của tài lộc. Hình dáng của chiếc quạt, như chúng ta có thể thấy, bắt đầu từ một điểm và dần dần chĩa ra nhiều hướng khác nhau, do đó chúng được coi là biểu tượng của những ngã rẽ dẫn lối chúng ta trong cuộc đời sau khi chúng ta được sinh ra.

    Thông thường, những chiếc quạt được in hình trang trí sẽ có tổng số hình vẽ là số lẻ, do số lẻ được xem là những con số may mắn. Người ta tin rằng những chiếc quạt màu vàng sẽ thu hút tài lộc trong khi những chiếc màu đỏ và trắng sẽ mang đến may mắn. Bạn cũng có thể nhận thấy những ý nghĩa màu sắc tương tự cũng được áp dụng trên các mặt hàng khác ở Nhật Bản, như mèo “maneki neko” và búp bê daruma. Người Nhật cũng từng lấy quạt để biếu tặng nhau và làm quà lưu niệm. Có cả những chiếc quạt được thiết kế đặc biệt để mọi người tặng nhau vào ngày sinh nhật. Với những hình ảnh như hoa cúc, chim sếu và rùa, chúng mang theo lời chúc có một cuộc sống dài lâu và may mắn đến cho người nhận.

    Bản thân những hình ảnh được in trên quạt cũng mang những ý nghĩa của riêng chúng, do đó hãy suy nghĩ cẩn thận về mục đích và đối tượng mà bạn đang định mua quạt để tặng. Hình những chú chim theo cặp tượng trưng cho một đôi uyên ương. Hoa mận (ume) tượng trưng cho một khởi đầu mới, trong khi hoa anh đào tượng trưng cho tình yêu của bậc làm cha mẹ. Hoa anh đào cũng là biểu tượng của sự giàu có và may mắn. Hoa hồng, cây thông,… thể hiện tình yêu trong khi cây tre, quả thông,… đại diện cho sự nhẫn nại.

    Một con ngựa trắng là đại diện của lòng bao dung và một con sư tử tượng trưng cho sức mạnh. Cá koi là biểu tượng của sự may mắn và trường thọ. Một đôi bươm bướm tượng trưng cho một cuộc hôn nhân hạnh phúc trong khi một con bướm mang đại diện cho một người phụ nữ bất hạnh. Người ta không dùng hình ảnh một con bướm đơn lẻ để in lên quạt hay những đồ dùng khác liên quan đến hôn nhân do nó đại diện cho một tâm trí hay thay đổi, hay nói cách khác là sự không chung thủy. Hình ảnh những con chim sáo trên quạt được coi là hiện thân của quỷ dữ.

    Trong khi đi du lịch Nhật Bản, có thể bạn sẽ mua một chiếc quạt để làm quà hoặc để chính bạn dùng. Bạn có thể dùng nó làm quà tặng cho người khác, ở cả Nhật Bản và quê nhà của bạn. Bạn có thể tìm thấy những chiếc quạt với hình thức và cách trang trí đa dạng được bày bán ở gần như tất cả các tiệm quà lưu niệm dọc theo đất nước mặt trời mọc. Khi mua quạt, đừng quên xem xét những họa tiết và biểu tượng để xác định ý nghĩa của từng chiếc quạt và cân nhắc một cách cẩn thận nhé!